..
Inez van der Spek | Boekredacteur NL + E
en schrijver over hedendaagse kunst en levensvragen

Voort, op weg naar de eigen grenzen

door Eugène Terwindt, bij de boekpresentatie van Gerijpte jeugd, 23.9.2018

"Daartoe door Inez van der Spek aangezet dacht ik na over wat ik vroeger kon en nu niet meer kan. Want ‘gerijpte jeugd’, dat klinkt aantrekkelijk. Wie zou dat niet willen: jong blijven en een beetje rijper? Er is een prachtig zaadje, dat uitkomt, gestaag groeit, vrucht draagt en rijp wordt. Ja, ja.

Wat ik kon en niet meer kan, wat ik had en niet meer heb, wilde en nu niet meer wil. Reden genoeg voor enige melancholie. Drie hoge trappen op in 12,3 seconden, nachtenlang doorwerken aan iets waar niemand om vroeg. Waar is Han, mijn beste vriend toen, die naar Leeuwarden verhuisde en in noorderlicht lijkt te zijn opgegaan; is ie daar wel ooit aangekomen? 

Is ouder worden dan vooral verlies? Nou nee, dat gelukkig niet. Er zijn ook nieuwe vrienden, een eervolle opdracht hier en daar, interessante reizen en de mogelijkheid om terugblikkend in woorden te vatten wat me heeft beziggehouden en nog houdt. En dus vast te stellen dat niet alles is veranderd. Er is eveneens continuïteit. In bepaald opzicht ben ik nog dezelfde. ‘Je ziet er wel ouder uit, maar ik herken je toch nog wel.’ Idealen, misschien met wat slijtplekken, bezigheden, vrijheid, ironie en de mogelijkheid te lachen, te huilen en te spotten. Soms kom ik al schetsend op een mogelijkheid waarvan ik denk: verrek, dat is toch al eens langsgekomen? Even opzoeken, ach, dát vond ik toen.


Jonge en oude kunstenaars

En, dames en heren, ter geruststelling: leeftijd is weliswaar absoluut, maar ook relatief. Want wat is een jaar? O zeker, het jaar tussen 5 en 6 jaar oud, dat is een groot verschil, maar tussen 74 en 75 gaat het ongemerkt voorbij, nauwelijks aandacht aan besteed – ‘och, ben ik jarig geweest?’ Maar goed, het gaat hier niet om het oud worden van mensen in het algemeen maar om ouder wordende kunstenaars (en geestverwanten, zei Inez er wat cryptisch bij). Mensen met culturele liefde en bagage, dus ook acteurs, musici, dichters, liefhebbers en fantasten. Wat onderscheidt die groep van de anderen? Ik denk creativiteit, fantasie, voorstellingsvermogen. Zou dat ook slijten, net als de snelheid van traplopen? Zijn oudere kunstenaars minder creatief dan hun jongere collega’s? Wat je wel hoort is dat hun werk meer de diepte in gaat. Waar de jeugd zich de breedte kan permitteren, grote verschillen en flinke hoeveelheden, maken oudere kunstenaars minder werken met grotere consistentie, dichter naar de essentie toe, waarschijnlijk met dezelfde snelheid als waarmee ze zichzelf beter leren kennen in de tijd. Nou ja, dat zou mooi zijn, maar of het waar is? Bij sommigen loopt het, al dan niet gekozen, toch anders. Ik herken hierbij vooral drie ‘typen’:

* Er zijn er die altijd maar doorgaan; werken is een conditie die niet doorbroken kan worden, het is een levensvoorwaarde geworden. Kan niet anders.

* Dan diegenen die gaandeweg meer tijd en aandacht gaan besteden aan andere, eveneens boeiende bezigheden, zoals doceren, advies- en commissiewerk of tuinieren zoals Monet in Giverny of wandelen met hun hond. Deze groep relativeert ook het opgeblazen credo ‘nieuw – nieuw – nieuw’.

* Ten slotte diegenen die gedwongen stoppen met produceren. Zij zullen het daar vaak moeilijk mee hebben, lijkt me. Vooral als hun drijfveren dezelfde zijn als die van de eerste groep. Dat is echt lijden. 


Over creativiteit

Van het wezen van de creativiteit schreef ik een aantal jaren geleden de volgende kenschets:

Creativiteit is iets dat moet worden bijgehouden, dat je alle kansen moet blijven geven. Hoe meer je ervan toelaat en vormgeeft, des te meer ervan blijft toestromen. Creativiteit is creatief, zou je kunnen zeggen; het wekt zichzelf op. De scheppende kracht is daarmee een perpetuum mobile: eenmaal in beweging gezet houdt het zichzelf gaande, zonder ooit weer hetzelfde te kunnen worden – een groeiende spiraal. Natuurlijk tot zich een onneembare hindernis voordoet, maar ja, dat zien we dan wel weer, hoe zou ik me daarop moeten voorbereiden?

Maar, nogmaals, dat was een aantal jaren geleden. Zit er aan dat ideale gegeven ook een B-kant? Slijt de creativiteit evenzeer als het lichaam? Dat is dan een jammerlijk proces, omdat kunstenaars gewend  zijn hun bezigheden en resultaten kritisch te bezien. ‘Och’, zeggen mensen met een ander, goed geordend beroep, ‘je hebt toch al veel mooie dingen gedaan, dingen om trots op te zijn.’ Maar zo werkt dat niet, kunstenaars vragen zich af of het anders kan, anders moet, andere inzichten, veranderingen. Leven op basis van het verleden zien zij vaak niet als een bevredigende oplossing voor de actualiteit of de toekomst. Misschien zit daar iets ontevredens bij: dat ene prachtwerk is nog niet tot stand gekomen en ondertussen rijpen de plannen voor het volgende. Er is ruimte voor een toegespitst standpunt, voor meer tolerantie, ook naar zichzelf. Voort, op weg naar de eigen grenzen. En dat in een veranderende wereld, met andere opvattingen over kunst en met een veranderend ‘ik’. Je zou bijna zeggen: ik geef het je te doen, maar dàt het kan bewijst Gerijpte Jeugd.

Nog een ander boek: Kraaienwacht

Toen Inez mij bezocht en me vroeg deel uit te maken van een gezelschap van kunstenaars  en kunstverwanten uit deze omgeving, die zij in een boek wilde samenbrengen, was ik weliswaar vereerd, maar realiseerde ik me dat ik dus ook die gezegende leeftijd had bereikt. Enfin, 75 is het nieuwe 65 moet je maar denken. Bij die gelegenheid bood ze me het boek Kraaienwacht aan. Al lezend kreeg ik steeds meer waardering voor de helderheid van haar schrijfstijl. Secuur, informatief en met een lichte afstandelijkheid tot het onderwerp. Bovenal, zeer helder. Terwijl Kraaienwacht toch behoorlijk complex is. Hoofdrollen voor Australië en aboriginals, voor immigratie vanuit Nederland, waarbij zij vanwege eigen ervaringen ook persoonlijker wordt, en het werk en de lotgevallen van twee Australische beeldend kunstenaars in dat veranderende land en die veranderende cultuur. Inez kijkt, denkt en schrijft. Ik raad U aan [ook] dat boek aan te schaffen, U zult daar geen spijt van krijgen.   

Ik dank U voor Uw aandacht."

Eugene Terwindt (1941) is monumentaal ontwerper en beeldend kunstenaar. Hij is een van de hoofdpersonen uit Gerijpte jeugd. Oudere Gelderse kunstenaars & kunstkenners over wat hen beweegt (2018)

 

 


© Inez van der Spek 2019

realisatie: Bacon